वैनायकी – शक्ती, योगिनी आणि मातृका

गणपतीचे संपूर्ण भारतात अस्तित्व बघायला मिळत असले तरी गणपतीचे पूजन महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात होते. विघ्नांचा नाश करणारा, भक्तांचे रक्षण करणारा, मंगलमय वातावरणाची निर्मिती करणारा देव…

वर्दळीपासून दूर असलेली ‘बेडसे लेणी’

सह्याद्रीत भटकंती करीत असताना अनेकदा कातळकोरीव लेणी नजरेस पडतात. काही लेणी धार्मिक स्थळांमुळे किंवा जाण्यायेण्यासाठी सोयीस्कर असल्यामुळे पर्यटकांनी कायम गजबजलेली असतात. पण सगळ्याच लेण्यांमध्ये पर्यटकांची…

अनंतदेव याचा शिलालेख असलेली विहार गध्देगाळ

छत्रपती शिवाजी महाराज वस्तु संग्रहालय हे मुंबईतील आणि भारतातील एक प्रमुख संग्रहालय. संग्रहालय १९२२ साली सामान्य लोकांसाठी उघडे झाले. संग्रहालयात प्राचीन, मध्ययुगीन भारताच्या इतिहासासंदर्भात अनेक…

केशिदेव दुसरा याचा चौधरपाडा शिलालेख आणि षोंपेश्वर मंदिर

कल्याण-आधारवाडी-सापे रस्त्याने उल्हास नदीवरील गांधारी पूल ओलांडल्यानंतर बापगाव नावाचे गाव आहे. गावकरी आणि अभ्यासक सोडल्यास फार कमी लोकांना बापगावला ७८० वर्षांचा इतिहास आहे याची माहिती…

शिलाहार राजा झंज आणि शिवमंदिरे

सह्याद्रीत भटकंती करताना नाशिक ते जुन्नर या भागात उगम पावणाऱ्या नद्यांच्या उगमस्थानाजवळ शिवभक्त शिलाहार राजा झंज याने बारा शंकराची मंदिरे बांधली ही आख्यायिका ऐकायला मिळते.…

महामार्गालगत असलेली गांधारपाले लेणी

मुंबई-गोवा महामार्गाने कोकणात स्वतःच्या वाहनाने किंवा एसटीने जाताना महाडच्या आधी ३ कि.मीवर डावीकडे असलेल्या डोंगरात कोरलेली लेणी आपले लक्ष वेधून घेतात. हीच ती गांधारपाले लेणी.…

SmarakShilp

जंगल सत्याग्रह करणारे चिरनेर

उरण तालुक्यातील चिरनेर हे छोटेसे गाव क्ष्री क्षेत्र महागणपती आणि १९३० साली झालेला जंगल सत्याग्रह या दोन गोष्टींमुळे प्रसिध्द आहे. जंगल सत्याग्रहाच्यावेळी झालेल्या गोळीबाराचे महागणपती…

कै. गंगाधर रघुनाथ केळकर यांचे दुर्लक्षित स्मारक

शनिवार पेठेतील अमृतेश्वर मंदिराकडून ओंकारेश्वर मंदिराकडे जाताना रस्त्याच्या डाव्या हाताला असलेले स्मारक वृंदावन जाणाऱ्यायेणाऱ्यांचे नेहमीच लक्ष वेधून घेते. मध्यवर्ती मुख्य स्मारक आणि त्याच्या चारही बाजूंना…

वेलिंग्टन कारंजे

संपूर्ण भारताची सत्ता ब्रिटीशांच्या हातात आल्यानंतर मुंबईची (तेव्हाचे बॉम्बे) आर्थिक राजधानी म्हणून भरभराट होण्यास सुरुवात झाली. मुंबईचे तत्कालीन गव्हर्नर सर बार्टल फ्रियर यांनी सन १६८६…

वाडिया कारंजे आणि क्लॉक टॉवर

छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस येथून पेरीन नरीमन रस्त्याने (जुना बझार गेट रोड) फिरोझशहा मेहता रोडवर जाताना रस्त्याच्या मधोमध अग्यारीसारखे दिसणारे बोमनजी होरमारजी वाडिया फाउंटन आणि…

शेवटचा शिलाहार राजा – सोमेश्वर आणि त्याचे लेख

उत्तर शिलाहार राजवंशाने सुमारे ४६५ वर्ष (इ.स. ८०० – १२६५) कोकणप्रांतावर राज्य केले. ठाणे आणि रायगड या प्रांतावर यांचे राज्य पसरले होते. उत्तर शिलाहार राजवंशाचा…

शाही दफनभूमी – खोकरी

मुरुडवरून म्हसळा येथे जाताना अंदाजे चार किमीवर एका टेकाडावर असलेल्या खोकरी या ठिकाणी मशिदीसारख्या वास्तू आपले लक्ष वेधून घेतात. परंतु मशिद समजून आपण तिथे जाण्याचे…

अपरादित्य दुसरा याचा नांदुई शिलालेख

उत्तर कोकणावर राज्य करणाऱ्या शिलाहार राजघराण्याचा अभ्यास करण्यासाठी शिलालेख आणि ताम्रपट मोलाची भूमिका पार पाडतात. शिलाहार राजा अपरादित्य दुसरा याचा शके १११९ (सन ११९७) मधील…

रतनसी मुलजी कारंजे

मिंट रोड, पी. डीमेलो रोड आणि शहीद भगतसिंग रोड हे तीन रस्ते एकमेकांना जेथे एकमेकांना छेदतात, त्याठिकाणी रतनसी मुलजी जेठा कारंजे आहे. मुंबई जनरल पोस्ट…

थरारक चंदेरी

आक्रमकांपासून राज्याचे रक्षण करण्यासाठी राज्यकर्त्यांनी सह्याद्रीच्या अनेक शिखरांवर किल्ल्यांच्या रुपात तटबंदीचे कोंदण चढवले. काही दुर्ग, तर काही फक्त चौकीची ठिकाणे. काही गडांवर जाणारे मार्ग सोपे,…

केशवजी नाईक कारंजे

गिरगावातील केशवजी नाईक चाळ सर्वांना माहिती असते, पण फार कमी लोकांना मशीद बंदर पासून हाकेच्या अंतरावर असलेल्या केशवजी नाईक कारंज्याची माहिती असते. नरसी नाथ रस्त्यावरील…

सप्तमातृका

प्रागैतिहासकालापासून मानवाने मातृदेवतांचे पूजन केले आहे आणि त्याचे पुरावे उत्खननात मूर्त्यांच्या रुपात सापडले आहेत. साधारणपणे २५००० वर्षांपूर्वी उत्तर पुराश्मयुगीन मानव स्त्रीदेवतेची पूजा करत होता हे…

ब्रह्मदेव – वारसा ठाण्याचा

हिंदूधर्मातील त्रिदेवांपैकी एक देव ब्रह्मा. ब्रह्माच्या उत्त्पतीच्या अनेक कथा आहेत. एका कथेनुसार अनैसर्गिक बीज आणि विष्णुरूप योनी यांच्या संयोगाने एक सोन्याचे अंडे प्रगट झाले आणि…

समर्थांचा सज्जनगड

संपूर्ण महाराष्ट्राला बलोपासनेची समर्थ रामदासस्वामी यांनी ओळख करून दिली. शक्तीची देवता हनुमान वेशीचा रक्षक म्हणून वेशीच्या बाहेर पुजला जात होता. परंतु समर्थांनी त्याला वेशीच्या आत…